Afya ya akili kwa vijana: Apollo 13 yafundisha umuhimu wa msaada wa kitaalamu

Ustahimilivu wa vijana hujengwa kwa hatua ndogo za vitendo, uhusiano salama na msaada unaofaa kwa wakati unaofaa. Nafasi za wenzao zinaweza kusaidia kijana asiwe peke yake, huku mshauri au mtaalamu wa afya ya akili akihitajika pale changamoto inapozidi uwezo wa msaada wa kawaida.

Mwaka 1970, chombo cha Apollo 13 kilipata hitilafu njiani kuelekea Mwezini. Wanaanga James Lovell, Jack Swigert na Fred Haise walikabili tatizo la hewa ya kaboni dioksidi ndani ya chombo, huku vifaa vilivyokuwepo havitoshei moja kwa moja katika mazingira waliyokuwa nayo. Wakiwa Houston, wahandisi na wataalamu wa NASA walitafuta suluhisho kwa vifaa vilivyokuwa karibu, wakijaribu kutengeneza mfumo wa muda wa kuondoa gesi hiyo.

Matokeo hayakuwa yanajulikana kabla ya suluhisho hilo kujaribiwa. Kumbukumbu ya tukio hilo imeandikwa katika kitabu Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13 cha Jim Lovell na Jeffrey Kluger, pamoja na taarifa za NASA kuhusu safari hiyo. Jambo muhimu hapa ni kwamba watu waliokuwa ndani ya tatizo hawakubaki peke yao, na msaada wa kawaida pekee usingetosha. Walihitaji watu wa kuwaunga mkono, pamoja na ujuzi maalumu wa kutathmini hatari na kuchagua hatua salama.

Kwa kijana anayepitia msongo, huzuni, hofu au kuchanganyikiwa, kanuni hii inaweza kuwa muhimu. Mazungumzo na rafiki, kikundi cha vijana, kiongozi wa kuaminika au programu ya kila mwezi yanaweza kutoa nafasi ya kusema ukweli bila kuhukumiwa. Lakini msaada huo una mipaka. Unapohitaji uchunguzi, ushauri wa kitaalamu au mpango wa matibabu, kumtafuta mtaalamu ni hatua ya uwajibikaji.

Nafasi salama huanza kwa kusikilizana

Programu za vijana zinazokutana mara kwa mara zinaweza kusaidia kwa sababu zinaunda utaratibu. Kijana anajua kuna muda na mahali pa kuzungumza, kusikiliza wengine na kujifunza hatua moja anayoweza kuchukua katika wiki hiyo.

Nafasi salama haihitaji kila mtu awe na jibu. Mara nyingi huanza kwa kusikiliza bila kumkatiza, kuuliza kwa upole kinachoendelea na kuheshimu faragha kwa mipaka iliyo wazi. Mwezeshaji anaweza kusaidia kikundi kutofautisha kati ya changamoto ya kawaida inayohitaji mazungumzo na hali inayohitaji msaada wa haraka.

Hatua moja inaweza kuwa kumtumia mtu wa kuaminika ujumbe. Inaweza kuwa kuandika kile kinachokusumbua kabla ya kukutana na mshauri. Inaweza pia kuwa kupanga muda wa kupumzika, kula, kusoma au kufanya kazi bila kujilaumu kwa kutokuwa na nguvu sawa kila siku.

Ustahimilivu si kubeba kila kitu kimya

Neno ustahimilivu wakati mwingine hutumiwa kumwambia kijana avumilie zaidi, hata wakati anahitaji msaada. Mtazamo huo unaweza kuongeza aibu na kuchelewesha hatua inayofaa.

Ustahimilivu una nafasi ya kutambua hali ilivyo, kutafuta msaada na kuendelea kwa hatua inayowezekana. Haujumuishi kujifanya huumii, wala kuahidiwa kwamba maombi, nidhamu au mtazamo mzuri utaondoa kila tatizo. Imani inaweza kutoa tumaini na mwelekeo, huku msaada wa afya ya akili ukisaidia kushughulikia hali kwa uangalifu wa kitaalamu.

Kuna ishara zinazostahili kuchukuliwa kwa uzito: mawazo ya kujiumiza, kukosa matumaini kwa muda mrefu, kushindwa kufanya majukumu ya kawaida, hofu inayozuia maisha ya kila siku, matumizi hatari ya vilevi, au mabadiliko makubwa ya usingizi na tabia. Katika hali kama hizo, rafiki anaweza kukaa karibu na kusaidia kufikia msaada, lakini hapaswi kubeba jukumu la mtaalamu.

Ikiwa kuna hatari ya haraka, tafuta huduma za dharura au mtaalamu wa afya aliye karibu. Usimwache mtu aliye katika hatari akiwa peke yake, na usiahidi kutunza siri inayoweza kuhatarisha maisha yake.

Hatua ndogo zinaweza kuandaa msaada mkubwa

Kwa vijana na viongozi wanaoanzisha programu za kila mwezi Tanzania, mwanzo mzuri ni kuweka lengo dogo na linaloweza kutekelezwa. Kila mkutano unaweza kuwa na muda wa kuangalia hali ya washiriki, somo fupi, mazungumzo ya wenzao na hatua moja ya wiki inayofuata.

Ni muhimu pia kuwa na orodha ya watu na huduma za kuaminika ambazo washiriki wanaweza kuelekezwa kwao. Mwezeshaji anahitaji kujua mipaka yake, namna ya kushughulikia taarifa nyeti na wakati wa kumshirikisha mzazi, mlezi, mshauri au mtaalamu kulingana na usalama wa kijana.

Kijana anaweza kuanza leo kwa kumchagua mtu mmoja wa kuaminika na kusema kwa uwazi, “Ninapitia kipindi kigumu, ningependa unisikilize.” Kisha waulizeni pamoja ni msaada gani unaofaa zaidi. Wakati mwingine hatua ya kwanza ni mazungumzo. Wakati mwingine ni miadi na mtaalamu.

Apollo 13 ilihitaji ushirikiano wa watu waliokuwa ndani ya chombo na wataalamu waliokuwa Houston. Kwa vijana, ujumbe huo unabaki wa vitendo: usalama wa kihisia huimarika tunapounganisha urafiki, jumuiya na utaalamu. Anza kwa hatua iliyo salama, kisha tafuta msaada zaidi pale uwezo wa hatua hiyo unapofika mwisho.